Klasyczna fundacja powoływana na mocy ustawy z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach jest osobą prawną, której istnienie opiera się na przeznaczeniu określonego majątku na realizację celów społecznie lub gospodarczo użytecznych. Prawo mówi, że fundator po ustanowieniu aktu założycielskiego trwale wyzbywa się własności wniesionego majątku na rzecz nowo powstałej osoby prawnej. W polskim porządku prawnym kluczowe jest rozróżnienie pomiędzy klasyczną fundacją pozarządową (NGO) realizującą cele pożytku publicznego a fundacją rodzinną, wprowadzoną ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r., która służy wyłącznie prywatnej sukcesji i ochronie majątku rodzinnego. Klasyczna fundacja pozarządowa może prowadzić działalność gospodarczą, jednak ma ona charakter wyłącznie pomocniczy i służebny wobec celów statutowych, co wyklucza uznanie działalności komercyjnej za główny obszar aktywności organizacji.

Rozpoczęcie działalności komercyjnej przez fundację wymaga ustanowienia funduszu założycielskiego, przy czym ustawodawca narzuca restrykcyjny warunek: kwota przeznaczona na działalność gospodarczą nie może być mniejsza niż 1000 PLN. Proces powołania podmiotu rozpoczyna się u notariusza, gdzie fundator składa oświadczenie woli o ustanowieniu fundacji (akt fundacyjny). Następnie zarząd zobowiązany jest do rejestracji podmiotu w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS). W przypadku fundacji łączącej działalność statutową z gospodarczą, rejestracja musi nastąpić zarówno w rejestrze stowarzyszeń i fundacji, jak i w rejestrze przedsiębiorców.

Granica między sferą komercyjną a odpłatną działalnością statutową

W praktyce funkcjonowania organizacji pozarządowych kluczowym zagadnieniem jest precyzyjne rozróżnienie pomiędzy działalnością gospodarczą a odpłatną działalnością pożytku publicznego. Błędna kwalifikacja tych obszarów generuje wysokie ryzyko rekwalifikacji formy prawnej przez organy kontrolne oraz sankcji podatkowych. Odpłatna działalność pożytku publicznego, regulowana ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, polega na sprzedaży towarów lub świadczeniu usług w sferze zadań publicznych wyłącznie w celu pokrycia kosztów bezpośrednich i pośrednich. Działalność ta z założenia musi być realizowana „na zero” lub ze stratą, a każda wygenerowana nadwyżka finansowa, która nie zostanie zbilansowana kosztami w roku obrotowym, grozi uznaniem jej za działalność gospodarczą.

Dodatkowo odpłatna działalność statutowa podlega ustawowemu limitowi wynagrodzeń. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie osoby fizycznej zatrudnionej przy jej realizacji nie może przekroczyć trzykrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw. W 2026 r. limit ten wynosi dokładnie 26 804,94 PLN. W obszarze odpłatnym dozwolone jest angażowanie wolontariuszy, podczas gdy w działalności gospodarczej ich udział jest bezwzględnie zabroniony. Działalność gospodarcza z kolei opiera się na rynkowych zasadach, dopuszcza stosowanie marży komercyjnej i jest nastawiona na wypracowanie zysku, pod warunkiem przeznaczenia go na cele statutowe. Obie formy nie mogą być prowadzone w odniesieniu do tego samego przedmiotu działalności (kodów PKD), co wymusza na fundacji ścisły podział sfery komercyjnej i społecznej.

Procedura rejestracyjna, nadzór państwowy

Rejestracja fundacji z działalnością gospodarczą odbywa się wyłącznie drogą elektroniczną poprzez Portal Rejestrów Sądowych (PRS), co wymaga posiadania konta oraz podpisania wniosku przez wszystkich członków zarządu profilem zaufanym lub podpisem kwalifikowanym. Całkowity koszt opłat sądowych wynosi 500 złotych.

Po uzyskaniu wpisu w KRS podmiot otrzymuje automatycznie numery NIP i REGON. Zarząd ma jednak obowiązek złożyć w terminie 21 dni formularz NIP-8 z danymi uzupełniającymi do urzędu skarbowego oraz dokonać bezpłatnego zgłoszenia beneficjentów rzeczywistych do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR). Prowadzenie działalności gospodarczej obliguje fundację do prowadzenia pełnej księgowości na podstawie ustawy o rachunkowości, co wyklucza możliwość stosowania uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów. Obowiązki sprawozdawcze obejmują nie tylko sporządzenie rocznego sprawozdania finansowego, ale również coroczne przedłożenie właściwemu ministrowi szczegółowego sprawozdania z działalności merytorycznej. Sprawozdanie to sporządza się w postaci elektronicznej na formularzu udostępnionym przez Ministerstwo Sprawiedliwości i przesyła w terminie do 31 grudnia roku następującego po roku sprawozdawczym.

Dodatkowym, rygorystycznym obowiązkiem prawnym nałożonym na fundacje jest przestrzeganie przepisów ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (AML). Fundacja staje się instytucją obowiązaną w sytuacji, gdy przyjmuje lub dokonuje płatności w gotówce o wartości równej bądź przekraczającej równowartość 10 000 euro, bez względu na to, czy transakcja jest przeprowadzana jako pojedyncza operacja, czy kilka operacji powiązanych. Status ten nakłada na zarząd obowiązek wyznaczenia osób odpowiedzialnych za procedury AML, sporządzenia pisemnej oceny ryzyka, wdrożenia wewnętrznej procedury bezpieczeństwa finansowego oraz raportowania transakcji ponadprogowych i podejrzanych do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF).

Efektywność podatkowa oraz optymalizacja składek ubezpieczeniowych

Fundacja z działalnością gospodarczą jest płatnikiem podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Nominalne stawki podatkowe wynoszą odpowiednio 9% dla małych podatników (których przychody brutto ze sprzedaży nie przekroczyły określonych progów) oraz 19% dla pozostałych podmiotów. Największym atutem podatkowym fundacji jest jednak zwolnienie przedmiotowe wynikające z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o CIT. Zgodnie z tym przepisem wolne od podatku są dochody organizacji, których celem statutowym jest działalność naukowa, oświatowa, kulturalna, sportowa, ochrony zdrowia, dobroczynności czy pomocy społecznej – w części przeznaczonej i bez względu na termin wydatkowanej na te cele. Zwolnienie to obejmuje również zyski wypracowane w ramach komercyjnej działalności gospodarczej, o ile zostaną one w całości spożytkowane na cele społeczne. A taką deklaratywność daje nam przygotowanie uchwały w sprawie podziału zysku na cele statutowe.

Zastosowanie tego zwolnienia wymaga precyzyjnego sformułowania statutu; cele statutowe fundacji muszą literalnie odpowiadać katalogowi ustawowemu, a organy podatkowe ściśle interpretują brak jakichkolwiek uchybień w tym zakresie. Jeśli dochód zostanie wydatkowany niezgodnie ze statutem, fundacja traci prawo do zwolnienia. Ponadto, ze zwolnienia z CIT wyłączone są dochody uzyskiwane z działalności polegającej na wytwarzaniu lub handlu wyrobami przemysłu elektronicznego, paliwowego, tytoniowego, alkoholowego oraz z metali szlachetnych.

W obszarze składek ZUS fundacja oferuje unikalną możliwość optymalizacji kosztów pracy kadry zarządzającej. Sam fakt pełnienia funkcji członka zarządu lub bycia fundatorem nie stanowi tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych. Jeżeli wynagrodzenie prezesa lub członków zarządu jest wypłacane wyłącznie na podstawie stosunku organizacyjnego – tj. aktu powołania uchwałą właściwego organu (np. rady fundatorów, fundatora) – od tego wynagrodzenia nie odprowadza się składek emerytalnych, rentowych, chorobowych i wypadkowych.

Wynagrodzenie z powołania podlega jedynie obowiązkowej składce na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 9% oraz zaliczce na podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) na zasadach ogólnych (12% lub 32%). Wypłata ta musi być jednak uzasadniona zakresem obowiązków i odpowiadać stawkom rynkowym. Wszelkie próby ukrytej dystrybucji zysku pod pozorem rażąco zawyżonych wynagrodzeń mogą zostać zakwalifikowane przez fiskus lub ZUS jako obejście prawa i opodatkowane. Jeśli natomiast z członkiem zarządu zostanie podpisana umowa o pracę lub umowa zlecenie, fundacja będzie musiała odprowadzić pełne składki ZUS, tracąc tę preferencję – na zasadach takich jak w firmach.

Odpowiedzialność osobista zarządu i mechanizmy ochronne

Odpowiedzialność cywilna i publicznoprawna członków zarządu fundacji jest obszarem o wysokim stopniu rygoru, który obala powszechne przekonanie o bezkarności w sektorze NGO – podobnie w sumie jak w obszarze spółek z o.o. Mylne jest przekonanie o bezkarności i odpowiadaniu do wysokości kapitału podmiotu. W sferze zobowiązań publicznoprawnych (zaległości podatkowe oraz zaległe składki ZUS za zatrudnionych pracowników) odpowiedzialność członków zarządu reguluje bezpośrednio art. 116a § 1 w związku z art. 116 Ordynacji podatkowej.

Zgodnie z tymi przepisami członkowie zarządu odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem osobistym oraz majątkiem wspólnym małżonków za zaległości powstałe w czasie pełnienia przez nich funkcji, jeżeli egzekucja z majątku fundacji okazała się bezskuteczna. Członek zarządu nie może zwolnić się z tej odpowiedzialności, argumentując, że pełnił funkcję społecznie, nie pobierał wynagrodzenia, nie zajmował się faktycznie finansami lub powierzył księgowość zewnętrznemu biuru rachunkowemu.

Jedynymi prawnie dopuszczalnymi przesłankami zwalniającymi z odpowiedzialności osobistej są :

1. Wykazanie, że we właściwym terminie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości fundacji lub otwarto postępowanie restrukturyzacyjne. Uprawnienie to przysługuje wyłącznie zarządom tych fundacji, które prowadzą działalność gospodarczą i tym samym posiadają status przedsiębiorcy; zarząd fundacji nieprowadzącej działalności komercyjnej nie ma zdolności upadłościowej, co zamyka przed nim tę ścieżkę obrony.
2. Wykazanie braku winy w niezgłoszeniu wniosku o upadłość we właściwym czasie.
3. Wskazanie konkretnego mienia fundacji, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych w znacznej części.

W sferze prywatnoprawnej (długi handlowe, zobowiązania wobec kontrahentów, kredyty kupieckie) członkowie zarządu fundacji znajdują się w korzystniejszej sytuacji niż zarząd spółki z o.o.. Ustawa o fundacjach nie zawiera odpowiednika art. 299 Kodeksu spółek handlowych, co oznacza, że członkowie zarządu fundacji nie ponoszą osobistej, subsydiarnej odpowiedzialności odszkodowawczej za niespłacone zobowiązania handlowe fundacji, o ile długi te wynikają z prawidłowo zawartych umów i nie noszą znamion czynu niedozwolonego. Majątek prywatny zarządu pozostaje zatem bezpieczny przed wierzycielami handlowymi, chyba że członkowie zarządu udzielili osobistych poręczeń (np. wekslowych) pod zaciągane zobowiązania. Dodatkowym elementem zabezpieczającym majątek osobisty członków zarządu przed ewentualnymi błędami w zarządzaniu jest wykupienie dedykowanej polisy ubezpieczeniowej typu D&O (Directors & Officers), która pokrywa koszty ochrony prawnej oraz potencjalne roszczenia odszkodowawcze. My korzystamy z oferty Lloyds Leadenhall.

Fundacja vs. JDG vs. Spółka z o.o.

Wybór formy prawnej dla planowanego przedsięwzięcia komercyjnego wymaga zestawienia różnorodnych parametrów. Każda z tych form generuje odmienne konsekwencje w obszarze ochrony majątku prywatnego, opodatkowania zysków oraz kosztów bieżącego funkcjonowania.

Jednoosobowa działalność gospodarcza (JDG) stanowi optymalne rozwiązanie dla mikroprzedsiębiorców i freelancerów poszukujących maksymalnej prostoty operacyjnej. Rejestracja w CEIDG jest bezpłatna, a koszty uproszczonej księgowości (KPiR) są relatywnie niskie. Kluczową zaletą JDG jest natychmiastowy i bezpodatkowy dostęp do wypracowanych środków finansowych, które właściciel może przeznaczać na cele prywatne.

Ceną za tę elastyczność jest jednak brak jakiegokolwiek rozdzielenia majątku firmowego od osobistego. Przedsiębiorca odpowiada za wszelkie zobowiązania całym swoim majątkiem, w tym nieruchomościami czy oszczędnościami osobistymi. Dodatkowo JDG wiąże się z koniecznością opłacania stałych, comiesięcznych składek ZUS, które w 2026 r. stanowią istotne obciążenie finansowe dla podmiotów o niższej rentowności. Poza tym niektóre formy i uzależnienie przychodu od dodatkowych kosztów powoduje, że warto się zastanowić czy warto (9% składki zdrowotnej).

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością (Sp. z o.o.) to klasyczna kapitałowa forma prowadzenia biznesu, dedykowana dla przedsięwzięć o wyższym poziomie ryzyka rynkowego. Jej głównym atutem jest skuteczna ochrona majątku osobistego wspólników, którzy odpowiadają jedynie do wysokości wniesionych wkładów (minimalny kapitał zakładowy to 5000 PLN). Prowadzenie spraw spółki wiąże się jednak z rygorem pełnej księgowości, wyższymi kosztami obsługi prawno-rachunkowej oraz zjawiskiem podwójnego opodatkowania. Dochód wypracowany przez spółkę jest najpierw opodatkowany podatkiem CIT (9% lub 19%), a jego wypłata do rąk wspólników w formie dywidendy rodzi obowiązek zapłaty kolejnego podatku PIT (19%).

Fundacja z działalnością gospodarczą plasuje się jako hybryda łącząca bezpieczeństwo majątkowe spółki z o.o. z wyjątkowo preferencyjnymi warunkami podatkowo-składkowymi. Podmiot ten posiada pełną osobowość prawną, co trwale separuje majątek organizacji od majątku założycieli. Największym ograniczeniem fundacji, wykluczającym ją jako formę dla typowo prywatnego biznesu, jest absolutny zakaz dystrybucji zysku do kieszeni fundatorów czy członków zarządu. Cała wypracowana nadwyżka finansowa musi zostać spożytkowana na cele pożytku publicznego.

Fundacja z działalnością gospodarczą stanowi jednak doskonałe narzędzie dla przedsiębiorców realizujących projekty o charakterze edukacyjnym, ekologicznym, sportowym czy medycznym lub osób, które chcą podzielić się częścią zysków jakie przeznaczą na cele społeczne i w dobrej kalkulacji nadal to się opłaci.

Fundacja pozwala na całkowite zwolnienie z podatku CIT wypracowanych zysków (art. 17 ust. 1 pkt 4) oraz legalne wypłacanie wynagrodzeń zarządowi z tytułui powołania bez obciążeń składkowych wobec ZUS. Dodatkowo buduje wysoki poziom zaufania u partnerów biznesowych i ułatwia pozyskiwanie grantów oraz darowizn.

Warto się zastanowić, czy warto! 🙂

Prowadzenie działalności gospodarczej w strukturze klasycznej fundacji jest zaawansowanym rozwiązaniem prawno-finansowym, które generuje unikalne korzyści w postaci całkowitego zwolnienia z podatku CIT (art. 17 ust. 1 pkt 4) oraz eliminacji obciążeń z tytułu składek społecznych ZUS dla kadry zarządzającej powołanej na mocy uchwały. Hybrydowy charakter tego podmiotu pozwala na skuteczne łączenie komercyjnego wypracowywania zysków na wolnym rynku z realizacją misji społecznie użytecznych. Forma ta wymaga jednak od osób zarządzających pełnego podporządkowania się rygorom pełnej księgowości, obowiązkowej sprawozdawczości ministerialnej oraz procedurom przeciwdziałania praniu pieniędzy (AML).

Wybór fundacji z działalnością gospodarczą jest rekomendowany w następujących przypadkach:

• Przedsiębiorstwa społeczne i podmioty hybrydowe: Gdy twórcy planują realizację celów o charakterze edukacyjnym, naukowym, zdrowotnym czy kulturalnym, a działalność gospodarcza ma służyć wyłącznie jako stabilne źródło samofinansowania organizacji, eliminując zależność od kaprysów zewnętrznych sponsorów.
• Długofalowa akumulacja kapitału na cele społeczne: Brak bieżącego podatku CIT pozwala na reinwestowanie 100% wypracowanej nadwyżki finansowej w projekty statutowe, co drastycznie zwiększa dynamikę rozwoju podmiotu w porównaniu do klasycznej spółki kapitałowej. Nadwyżki jakie trafiają na działalność nieodpłatną w perspektywie czasu mogą trafić na wewnętrzny fundusz celowy zakupujący obligacje, czy zasilający konto maklerskie fundacji (ETF, akcje) – zaś zysk z tego na działania społeczne.
• Budowanie wiarygodności rynkowej: Status organizacji non-profit ułatwia budowanie partnerstw z dużym biznesem w ramach programów CSR, otrzymywanie darowizn od osób prywatnych podlegających odliczeniom podatkowym oraz ubieganie się o dotacje ze środków publicznych i unijnych. Poza tym sam zarząd może wpłacać darowizny na cele statutowe i uzyskać ulgi w PIT.

W sytuacji, gdy nadrzędnym celem założycieli jest budowanie prywatnego majątku, swobodny transfer zysków na cele osobiste oraz unikanie restrykcyjnego nadzoru administracyjnego, fundacja okaże się formą nieefektywną i blokującą kapitał. W takich przypadkach optymalnym rozwiązaniem pozostaje spółka z o.o. (gwarantująca ograniczenie odpowiedzialności cywilnej) lub jednoosobowa działalność gospodarcza (zapewniająca najniższe koszty stałe obsługi administracyjnej na start, ale w niektórych metodach opodatkowania wyższe koszty). Rozważenie wszystkich ryzyk, w tym subsydiarnej odpowiedzialności osobistej zarządu za zaległości podatkowo-składkowe (art. 116a Ordynacji podatkowej), powinno stanowić punkt wyjścia dla każdej decyzji o rejestracji fundacji gospodarczej.

Umów się na bezpłatne spotkanie online

Jeśli nie wiesz, czy fundacja jest dobrym pomysłem dla Ciebie, odezwij się do nas, umówimy bezpłatne spotkanie w czasie którego wsłuchamy się w Twój pomysł i wspólnie zastanowimy się czy warto iść w tym kierunku. Jeśli już masz fundację i chciałbyś uruchomić działalność gospodarczą, ale nie wiesz czy możesz, czy pozwala na to statut i czy to dobry pomysł – odezwij się i pogadajmy o tym zupełnie za darmo.