Prezydent RP podpisał nowelizację ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. To jedna z najważniejszych zmian prawnych ostatnich lat dla sektora pozarządowego i dla samorządów, które co roku zlecają organizacjom realizację zadań publicznych. Większość nowych przepisów zacznie obowiązywać już 1 września 2026 r., dlatego warto wiedzieć, co konkretnie się zmienia i kogo to dotyczy.

Dlaczego ta nowelizacja jest ważna

Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie od lat stanowi podstawę współpracy gmin, powiatów i województw z fundacjami oraz stowarzyszeniami. Nowe przepisy, uchwalone 19 czerwca 2026 r., mają jeden wspólny mianownik: odciążyć organizacje pozarządowe z części obowiązków formalnych i ułatwić im dostęp do publicznego wsparcia. Zmiany obejmują kilka niezależnych obszarów – od zasad ogłaszania konkursów, przez sprawozdawczość, aż po kontrolę organizacji pożytku publicznego.

Żegnaj, obowiązkowy wkład finansowy

To zmiana, która najbardziej odczują zarówno urzędy, jak i same NGO-sy. Do tej pory samorząd zlecający organizacji realizację zadania publicznego mógł wymagać, by ta zaangażowała w projekt nie tylko ludzi czy sprzęt, ale też własne pieniądze.

Po wejściu nowelizacji w życie takie żądanie stanie się niedopuszczalne. Wkład własny organizacji będzie mógł mieć wyłącznie charakter osobowy lub rzeczowy – a więc np. praca wolontariuszy, udostępnienie lokalu czy sprzętu. Finansowe zaangażowanie własnych środków pozostanie możliwe, ale wyłącznie z inicjatywy samej organizacji i tylko wtedy, gdy taką opcję przewidzi ogłoszenie konkursowe. Decyzja należeć będzie więc do oferenta, a nie do urzędu.

W praktyce oznacza to, że gminy i powiaty będą musiały zweryfikować swoje wzory ogłoszeń konkursowych, regulaminy i karty oceny ofert. Zapisy uzależniające przyznanie dotacji od zadeklarowania określonego procentowo lub kwotowo wkładu pieniężnego staną się niezgodne z prawem – zwłaszcza w konkursach ogłaszanych po 1 września 2026 r.

Dla mniejszych organizacji to realna zmiana reguł gry. Dotąd to często one przegrywały z większymi, lepiej finansowo zabezpieczonymi podmiotami – mimo że dysponowały wiedzą, doświadczeniem i zaangażowanymi wolontariuszami.

Wyższe limity małych grantów

Drugi filar nowelizacji to zmiany w art. 19a ustawy, czyli w tzw. trybie małych grantów – uproszczonej ścieżce przyznawania dotacji z pominięciem otwartego konkursu ofert.

Najważniejsze liczby:

• maksymalna wartość pojedynczego małego grantu wzrasta z 10 tys. zł do 20 tys. zł,
• roczny limit środków, jakie samorząd może przekazać tej samej organizacji w tym trybie, rośnie z 20 tys. zł do 40 tys. zł,
• łączny udział małych grantów w rocznej puli dotacji na zadania publiczne zwiększa się z 20% do 30%.

Zniesiony zostaje też sztywny wymóg, by zadanie finansowane małym grantem zostało zrealizowane w ciągu 90 dni. Dzięki temu z uproszczonego trybu będzie można finansować również dłuższe, rozciągnięte w czasie przedsięwzięcia – nie tylko pojedyncze wydarzenia.

To ułatwienie ma swoją drugą stronę. Ponieważ małe granty przyznawane są bez otwartego konkursu, większa skala środków rozdysponowywanych w tym trybie oznacza większą odpowiedzialność urzędów za przejrzyste i sprawiedliwe uzasadnianie, dlaczego dane zadanie zasługuje na dofinansowanie.

Prostsza sprawozdawczość dla mniejszych OPP

Nowelizacja podnosi też próg rocznego przychodu uprawniający organizacje pożytku publicznego do korzystania z uproszczonej sprawozdawczości – ze 100 tys. zł do 200 tys. zł. W efekcie znacznie więcej mniejszych OPP będzie mogło rozliczać się w prostszej formule, bez rozbudowanych obowiązków sprawozdawczych.

Nowe podejście do kontroli organizacji pożytku publicznego

Zmienia się też sposób prowadzenia kontroli. Dotychczasowy protokół kontroli zastąpi projekt wystąpienia pokontrolnego, wraz z określonymi zasadami jego podpisywania oraz trybem zgłaszania zastrzeżeń przez kontrolowaną organizację. Rozwiązanie wzoruje się na mechanizmach znanych z innych przepisów o kontroli w administracji publicznej i ma usprawnić cały proces.

Mniej biurokracji dla Komitetu ds. Pożytku Publicznego

Zniknie obowiązek przyjmowania przez Komitet do spraw Pożytku Publicznego rocznego planu pracy zatwierdzanego przez Radę Ministrów. W praktyce miał on głównie charakter formalny – plany były ogólnikowe i często zmieniane. Uchylenie tego wymogu ma zwiększyć elastyczność działania Komitetu.

Dzień Społeczeństwa Obywatelskiego i nowa odznaka

Nowelizacja wprowadza też elementy symboliczne. 24 kwietnia – rocznica uchwalenia ustawy z 2003 r. – zostanie ustanowiony Dniem Społeczeństwa Obywatelskiego. Powstanie także odznaka „Za Zasługi dla Społeczeństwa Obywatelskiego”, przyznawana przez Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego – z własnej inicjatywy lub na wniosek Rady Działalności Pożytku Publicznego bądź co najmniej dziesięciu organizacji pozarządowych.

Likwidacja jednego funduszu, powstanie szerszej formuły

Z końcem 2026 r. przestanie istnieć Fundusz Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego. Zgromadzone na nim środki trafią do Funduszu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, którego cel jest szerszy – obejmuje wsparcie całego sektora pozarządowego, a nie tylko organizacji ze statusem OPP.

Kiedy przepisy wchodzą w życie

• 1 września 2026 r. – większość zmian, w tym nowe zasady wkładu własnego, wyższe limity małych grantów, uproszczona sprawozdawczość i zmiany w kontroli OPP.
• 31 grudnia 2026 r. – likwidacja dotychczasowego Funduszu Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego.
• 1 stycznia 2027 r. – wejście w życie przepisów dotyczących nowego funduszu.

Przewidziano też przepisy przejściowe: konkursy ogłoszone i oferty małych grantów złożone przed 1 września 2026 r. będą rozpatrywane na dotychczasowych zasadach. To samo dotyczy kontroli rozpoczętych przed wejściem nowelizacji w życie.

Co to oznacza w praktyce

Dla samorządów oznacza to konkretną pracę do wykonania jeszcze przed wakacjami politycznymi – przegląd i aktualizację wzorów ogłoszeń konkursowych, regulaminów oraz kart oceny ofert, tak by nie zawierały już wymogu finansowego wkładu własnego. Dla organizacji pozarządowych, zwłaszcza mniejszych, to szansa na równiejszy start w konkursach o dotacje oraz łatwiejszy dostęp do środków w uproszczonym trybie małych grantów.

Ostateczny efekt nowelizacji – czy realnie ułatwi ona życie trzeciemu sektorowi, czy pozostanie głównie zmianą na papierze – zależeć będzie od tego, jak w praktyce zastosują ją urzędy administracji publicznej. Kluczowe będzie zachowanie przejrzystości i równego traktowania organizacji, zwłaszcza przy rosnącej puli środków rozdysponowywanych poza otwartymi konkursami.

Podstawa prawna: ustawa z 19 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz ustawy o grach hazardowych.